Հայաստան. պատմությունը հակիրճ
Աշխարհի ամենահին քրիստոնյա երկրներից մեկը, որն իր գրերն ունի V դարից, իսկ մայրաքաղաքը Հռոմից էլ հին է։
Ստուգեք ձեզ
Ո՞րն է եղել ավելի վաղ
Պատմությունը հակիրճ
Հին աշխարհ Մ.թ.ա. 782 թ. Վանի թագավորության արքա Արգիշտի Ա-ն հիմնադրեց Էրեբունին՝ ապագա Երևանը։ Տիգրան Մեծի օրոք Հայաստանը ձգվում էր Կասպից ծովից մինչև Միջերկրական ծով։ 301 թ. այն առաջինն ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն, իսկ 405 թ. Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց գրերը։
Միջնադար X–XI դարերում Բագրատունիների մայրաքաղաքն Անին էր՝ «հազար ու մի եկեղեցիների քաղաքը»։ Գրիգոր Նարեկացին գրեց «Մատյան ողբերգության»-ը, իսկ 1198–1375 թթ. Միջերկրականի ափին կար Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը, որն առևտուր էր անում Վենետիկի ու Ջենովայի հետ։
Նոր ժամանակներ 1512 թ. Վենետիկում լույս տեսավ առաջին հայերեն տպագիր գիրքը, իսկ 1717 թվականից Սուրբ Ղազար կղզում գործում են Մխիթարյան միաբանները։ 1828 թ. Արևելյան Հայաստանը մտավ Ռուսական կայսրության կազմի մեջ։ Աբովյանն ու Թումանյանը ստեղծեցին նոր հայ գրականությունը։
Նորագույն ժամանակներ 1915 թ. հայ ժողովուրդը վերապրեց Հայոց ցեղասպանությունը, որը խլեց մոտ մեկուկես միլիոն կյանք։ 1918 թ. Սարդարապատի հաղթանակից հետո ծնվեց Առաջին հանրապետությունը, իսկ 1991 թ. սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանն անկախացավ։ Հայաստանի հավաքականը երեք անգամ հաղթել է Շախմատային օլիմպիադայում։
Հետաքրքիր փաստեր

- Մեսրոպ Մաշտոցի այբուբենն (405 թ.) ուներ 36 տառ, հետագայում ավելացավ ևս երկուսը, և այն գործածվում է մինչև օրս։
- Էջմիածնի Մայր տաճարը հիմնադրվել է IV դարի սկզբին. այն աշխարհի ամենահին քրիստոնեական տաճարներից է։
- Արենի-1 քարայրում գտել են հայտնի ամենահին գինեգործարանը (մոտ 6100 տարեկան) և 5500 տարեկան կաշվե կոշիկ։
- Հայաստանը հաղթել է Շախմատային օլիմպիադայում 2006, 2008 և 2012 թթ., իսկ 2011 թվականից շախմատը դպրոցական առարկա է։
- Երևանի Մատենադարանում պահվում է մոտ 20 հազար հին ձեռագիր. սա աշխարհի ամենահարուստ հավաքածուներից է։
Կարևոր իրադարձություններ
- մ.թ.ա. 782 թ.Էրեբունի ամրոցի հիմնադրումըՎանի թագավորության Արգիշտի I արքան ամրոցը հիմնեց այսօրվա Երևանի տեղում, ինչի մասին վկայում է սեպագիր արձանագրությունը։
- մ.թ.ա. 95 թ.Տիգրան Մեծը բազմում է Հայոց գահինՆրա օրոք Հայաստանը դարձավ Առաջավոր Ասիայի ամենահզոր պետություններից մեկը՝ «ծովից ծով»։
- 77 թ.Գառնիի տաճարի կառուցումըԳառնիի հեթանոսական տաճարը կառուցվեց Տրդատ Ա արքայի օրոք և Հայաստանում պահպանված միակ սյունազարդ անտիկ տաճարն է։
- 301 թ.Հայաստանն ընդունում է քրիստոնեությունը որպես պետական կրոնԱվանդական թվականով Տրդատ III արքան և Գրիգոր Լուսավորիչը Հայաստանը դարձրին քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակած առաջին երկիրը։
- 303 թ.Էջմիածնի Մայր տաճարի կառուցման ավարտըՎաղարշապատում ավարտվեց Էջմիածնի Մայր տաճարի կառուցումը, որն աշխարհի հնագույն քրիստոնեական տաճարներից է։
- 405 թ.Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծում է հայոց այբուբենըՆոր տառերով գրված առաջին նախադասությունը Առակաց գրքից էր՝ «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ»։
Բոլոր տարեթվերը (150)
Հին աշխարհ
- մ.թ.ա. 782 թ.Էրեբունի ամրոցի հիմնադրումըՎանի թագավորության Արգիշտի I արքան ամրոցը հիմնեց այսօրվա Երևանի տեղում, ինչի մասին վկայում է սեպագիր արձանագրությունը։
- մ.թ.ա. 776 թ.Արգիշտիխինիլիի հիմնադրումըԱրգիշտի Ա-ն Արարատյան դաշտում հիմնադրեց Արգիշտիխինիլի քաղաքը՝ Վանի թագավորության խոշորագույն քաղաքներից մեկը։
- մ.թ.ա. 331 թ.Հայաստանի անկախացումը Երվանդունիների օրոքԳավգամելայի ճակատամարտում Ալեքսանդր Մակեդոնացու հաղթանակից հետո Երվանդունիները Հայաստանը կառավարեցին որպես անկախ արքաներ։
- մ.թ.ա. 189 թ.Արտաշես Ա-ի գահակալումըԱրտաշես Ա-ն իրեն հռչակեց Մեծ Հայքի արքա և հիմնադրեց Արտաշեսյանների արքայատոհմը։
- մ.թ.ա. 176 թ.Արտաշատի հիմնադրումըԱրտաշես I արքան Արաքսի ափին հիմնեց Հայաստանի նոր մայրաքաղաքը, և ըստ ավանդության՝ վայրն ընտրելիս օգնել է Հաննիբալը։
- մ.թ.ա. 95 թ.Տիգրան Մեծը բազմում է Հայոց գահինՆրա օրոք Հայաստանը դարձավ Առաջավոր Ասիայի ամենահզոր պետություններից մեկը՝ «ծովից ծով»։
- մ.թ.ա. 83 թ.Տիգրան Մեծը՝ Ասորիքի գահինԱսորիքի բնակիչները Տիգրանին հրավիրեցին Սելևկյանների գահին, և Հայաստանը դուրս եկավ Միջերկրական ծով։
- մ.թ.ա. 69 թ.Տիգրանակերտի ճակատամարտըՀռոմեացի զորավար Լուկուլլոսը Տիգրանի նոր մայրաքաղաք Տիգրանակերտի մոտ պարտության մատնեց հայկական զորքին։
- մ.թ.ա. 66 թ.Արտաշատի հաշտությունը Պոմպեոսի հետՏիգրան Մեծը Արտաշատի մոտ հաշտություն կնքեց Պոմպեոսի հետ և պահպանեց Մեծ Հայքը։
- մ.թ.ա. 53 թ.Արտավազդ Բ-ի թատրոնը ԱրտաշատումԱրտավազդ Բ արքայի օրոք Արտաշատում բեմադրվեց Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիներ» ողբերգությունը՝ հայ թատրոնի առաջին հայտնի ներկայացումը։
- 63 թ.Հռանդեայի հաշտությունըՀռոմն ու Պարթևստանը համաձայնեցին, որ Հայոց գահը կստանա Տրդատ Ա-ն, բայց թագը կընդունի Հռոմի կայսրից։
- 66 թ.Տրդատ Ա-ի թագադրումը ՀռոմումՆերոն կայսրը Հռոմում հանդիսավոր թագադրեց Տրդատ Ա-ին, և Արշակունիները հաստատվեցին Հայոց գահին։
- 77 թ.Գառնիի տաճարի կառուցումըԳառնիի հեթանոսական տաճարը կառուցվեց Տրդատ Ա արքայի օրոք և Հայաստանում պահպանված միակ սյունազարդ անտիկ տաճարն է։
- 114 թ.Տրայանոսը Հայաստանը հռչակում է Հռոմի նահանգՏրայանոս կայսրը Հայաստանը դարձրեց Հռոմի նահանգ, սակայն երեք տարի անց Հռոմը հրաժարվեց դրանից։
- 301 թ.Հայաստանն ընդունում է քրիստոնեությունը որպես պետական կրոնԱվանդական թվականով Տրդատ III արքան և Գրիգոր Լուսավորիչը Հայաստանը դարձրին քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակած առաջին երկիրը։
- 303 թ.Էջմիածնի Մայր տաճարի կառուցման ավարտըՎաղարշապատում ավարտվեց Էջմիածնի Մայր տաճարի կառուցումը, որն աշխարհի հնագույն քրիստոնեական տաճարներից է։
- 371 թ.Ձիրավի ճակատամարտըՊապ թագավորի և Մուշեղ Մամիկոնյան սպարապետի գլխավորած հայկական զորքը Ձիրավի դաշտում ջախջախեց պարսիկներին։
- 387 թ.Հայաստանի բաժանումը Հռոմի և Պարսկաստանի միջևՀռոմն ու Սասանյան Պարսկաստանը բաժանեցին Մեծ Հայքը, և երկրի մեծ մասն անցավ Պարսկաստանին։
- 405 թ.Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծում է հայոց այբուբենըՆոր տառերով գրված առաջին նախադասությունը Առակաց գրքից էր՝ «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ»։
- 428 թ.Արշակունիների թագավորության անկումըՊարսից արքան գահընկեց արեց Արշակունիների վերջին արքա Արտաշես Դ-ին, և Հայաստանում վերացվեց թագավորությունը։
- 440 թ.Մեսրոպ Մաշտոցի մահըՀայոց գրերի ստեղծողին թաղեցին Օշականում, որտեղ նրա գերեզմանի վրա եկեղեցի է կառուցված։
- 451 թ.Ավարայրի ճակատամարտըՎարդան Մամիկոնյանի գլխավորած հայերը մարտնչեցին պարսից բանակի դեմ՝ պաշտպանելով իրենց քրիստոնեական հավատը։
Միջնադար
- 484 թ.Նվարսակի պայմանագիրըՎահան Մամիկոնյանի գլխավորած ապստամբությունից հետո Պարսկաստանը ճանաչեց հայերի կրոնական ազատությունը։
- 552 թ.Հայոց թվականի սկիզբըԱյս տարուց սկսվում է Հայոց թվականը, որով դարեր շարունակ թվագրվել են ձեռագրերն ու արձանագրությունները։
- 618 թ.Սուրբ Հռիփսիմե տաճարի կառուցումըԿոմիտաս Աղցեցի կաթողիկոսը Վաղարշապատում կառուցեց Սուրբ Հռիփսիմե տաճարը՝ վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության գլուխգործոց։
- 630 թ.Սուրբ Գայանե տաճարի կառուցումըԵզր կաթողիկոսի հրամանով Վաղարշապատում կառուցվեց Սուրբ Գայանե տաճարը։
- 643 թ.Զվարթնոցի տաճարի կառուցման սկիզբըՆերսես Գ Շինող կաթողիկոսը սկսեց կառուցել Զվարթնոցի կլոր տաճարը, որի ավերակներն այսօր ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում են։
- 775 թ.Բագրևանդի ճակատամարտըԱրաբական խալիֆայության դեմ հայ իշխանների ապստամբությունը պարտությամբ ավարտվեց Բագրևանդի ճակատամարտում։
- 874 թ.Սևանավանքի հիմնադրումըԱշոտ Բագրատունու դուստր Մարիամ իշխանուհին Սևանա լճի կղզում (այժմ՝ թերակղզի) հիմնադրեց վանք։
- 885 թ.Աշոտ Ա Բագրատունու թագադրումըԱշոտ Ա-ն ճանաչվեց Հայոց թագավոր, և Բագրատունիների օրոք վերականգնվեց հայկական թագավորությունը։
- 895 թ.Տաթևի Պողոս-Պետրոս տաճարի հիմնադրումըԴրվեց Տաթևի վանքի գլխավոր՝ Պողոս-Պետրոս տաճարի հիմքը, իսկ շինարարությունն ավարտվեց 906 թվականին։
- 908 թ.Վասպուրականի թագավորության հիմնադրումըԳագիկ Արծրունի իշխանը դարձավ Վանա լճի շրջակայքում ծավալված հայկական թագավորության՝ Վասպուրականի արքա։
- 915 թ.Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցու կառուցման սկիզբըՄանուել ճարտարապետը Գագիկ Արծրունի արքայի պատվերով սկսեց կառուցել Վանա լճի Աղթամար կղզու Սուրբ Խաչ եկեղեցին։
- 961 թ.Անին դառնում է Հայաստանի մայրաքաղաքԱշոտ Գ Ողորմած արքան մայրաքաղաքը տեղափոխեց Անի, որը հետագայում կոչվեց «հազար ու մի եկեղեցու քաղաք»։
- 976 թ.Հաղպատավանքի հիմնադրումըԱշոտ Գ արքան և Խոսրովանույշ թագուհին Լոռիում հիմնադրեցին Հաղպատավանքը, որն այժմ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում է։
- 1001 թ.Անիի Մայր տաճարի կառուցման ավարտըԲագրատունիների մայրաքաղաքում Տրդատ ճարտարապետի կառուցած տաճարը միջնադարյան ճարտարապետության գլուխգործոց է։
- 1002 թ.Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»Գրիգոր Նարեկացին ավարտեց «Մատյան ողբերգության» պոեմը՝ միջնադարյան հայ բանաստեղծության գագաթը։
- 1033 թ.Կեչառիսի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու կառուցումըԳրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին Ծաղկաձորում կառուցեց Կեչառիսի վանքի առաջին՝ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին։
- 1035 թ.Անիի Սուրբ Փրկիչ եկեղեցինԱբլղարիբ Պահլավունի իշխանը Անիում կառուցեց Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին՝ Կոստանդնուպոլսից բերված Սուրբ Խաչի մասունքի համար։
- 1045 թ.Անիի թագավորության անկումըԱնին անցավ Բյուզանդիային, և Բագրատունիների թագավորությունը դադարեց գոյություն ունենալ։
- 1064 թ.Անիի գրավումը սելջուկների կողմիցՍելջուկ սուլթան Ալփ Արսլանի զորքերը գրավեցին և ավերեցին Անին։
- 1080 թ.Կիլիկյան հայկական իշխանության հիմնադրումըՌուբեն իշխանը Կիլիկիայի լեռներում հիմնեց հայկական իշխանություն, որը հետագայում դարձավ թագավորություն։
- 1166 թ.Ներսես Շնորհալին դառնում է կաթողիկոսԲանաստեղծ, երաժիշտ և աստվածաբան Ներսես Շնորհալին գլխավորեց Հայոց եկեղեցին։
- 1184 թ.Մխիթար Հերացու «Ջերմանց մխիթարություն»Բժիշկ Մխիթար Հերացին գրեց «Ջերմանց մխիթարություն» աշխատությունը՝ միջնադարյան հայկական բժշկության գլխավոր երկը։
- 1188 թ.Գոշավանքի հիմնադրումըՄտածող և իրավագետ Մխիթար Գոշը հիմնեց վանքը, որը հետագայում նրա անունով կոչվեց Գոշավանք։
- 1198 թ.Լևոն I-ի թագադրումը ԿիլիկիայումԼևոն իշխանը թագավորական թագ ստացավ, և Կիլիկյան Հայաստանը դարձավ թագավորություն։
- 1199 թ.Անիի ազատագրումը Զաքարյանների կողմիցԶաքարե և Իվանե Զաքարյան զորավարները Վրաց թագավորության հետ դաշինքով ազատագրեցին Անին։
- 1215 թ.Գեղարդի Կաթողիկե եկեղեցու կառուցումըԺայռի մեջ մասամբ փորված Գեղարդավանքում կառուցվեց գլխավոր՝ Կաթողիկե եկեղեցին։
- 1236 թ.Անիի գրավումը մոնղոլների կողմիցՄոնղոլական զորքը գրավեց Անին, և քաղաքը սկսեց աստիճանաբար անկում ապրել։
- 1254 թ.Հեթում Ա-ի ուղևորությունը ԿարակորումԿիլիկիայի հայոց արքա Հեթում Ա-ն անձամբ մեկնեց Կարակորում՝ մոնղոլ խանի մոտ, և դաշինք կնքեց նրա հետ։
- 1256 թ.Թորոս Ռոսլինի Զեյթունի ԱվետարանըՄանրանկարիչ Թորոս Ռոսլինը ստեղծեց Զեյթունի Ավետարանը՝ իր ստորագրված ձեռագրերից առաջինը։
- 1265 թ.Սմբատ Սպարապետի ԴատաստանագիրքըՀեթում Ա արքայի եղբայր, զորավար և իրավագետ Սմբատ Սպարապետը կազմեց Կիլիկյան Հայաստանի օրենքների ժողովածուն։
- 1332 թ.Սելիմի քարավանատան կառուցումըՉեսար Օրբելյան իշխանը Սելիմի լեռնանցքում քարավանատուն կառուցեց Մետաքսի ճանապարհի ճամփորդների համար։
- 1339 թ.Նորավանքի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցինԱվարտվեց երկհարկ Սուրբ Աստվածածին (Բուրթելաշեն) եկեղեցին, որը վերագրվում է վարպետ Մոմիկին։
- 1375 թ.Կիլիկիայի հայկական թագավորության անկումըՄամլուքները գրավեցին Սիս մայրաքաղաքը և գերեցին վերջին թագավոր Լևոնին։
- 1393 թ.Լևոն Ե-ի մահը ՓարիզումԿիլիկիայի հայոց վերջին արքան մահացավ աքսորում՝ Փարիզում, և նրա տապանաքարն այժմ Սեն-Դենիի բազիլիկում է։
- 1441 թ.Կաթողիկոսական աթոռի վերադարձը ԷջմիածինԵկեղեցական ժողովը Ամենայն հայոց կաթողիկոսի աթոռը կրկին հաստատեց Էջմիածնում։
Նոր ժամանակներ
- 1512 թ.Առաջին տպագիր հայերեն գիրքըՀակոբ Մեղապարտը Վենետիկում տպագրեց «Ուրբաթագիրքը»՝ առաջին տպագիր հայերեն գիրքը։
- 1565 թ.Աբգար Թոխաթեցու տպարանը ՎենետիկումԱբգար Դպիր Թոխաթեցին Վենետիկում տպագրեց հայերեն տոմար և Սաղմոսարան՝ շարունակելով Հակոբ Մեղապարտի գործը։
- 1605 թ.Նոր Ջուղայի հիմնադրումըՇահ Աբբաս Ա-ի կողմից տեղահանված հայերը Սպահանում հիմնեցին Նոր Ջուղա թաղամասը, որը դարձավ հայ առևտրի կենտրոն։
- 1666 թ.Առաջին տպագիր հայերեն ԱստվածաշունչըՈսկան Երևանցին Ամստերդամում տպագրեց հայերեն Աստվածաշնչի առաջին ամբողջական հրատարակությունը։
- 1695 թ.Հայերեն առաջին տպագիր աշխարհացույցըԱմստերդամում Վանանդեցիների տպարանը հրատարակեց հայերեն «Համատարած աշխարհացույցը»։
- 1717 թ.Մխիթարյանները Սուրբ Ղազար կղզումՄխիթար Սեբաստացին և նրա միաբանները հաստատվեցին Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում, որը դարձավ հայագիտության կենտրոն։
- 1722 թ.Դավիթ Բեկի ապստամբության սկիզբըԴավիթ Բեկը գլխավորեց Սյունիքի հայերի ազատագրական պայքարը։
- 1771 թ.Առաջին տպարանը ՀայաստանումՍիմեոն Երևանցի կաթողիկոսը Էջմիածնում հիմնեց Հայաստանի առաջին տպարանը։
- 1794 թ.Առաջին հայերեն պարբերականը՝ «Ազդարար»Հարություն Շմավոնյան քահանան Մադրասում սկսեց հրատարակել «Ազդարար» ամսագիրը՝ առաջին հայերեն պարբերականը։
- 1815 թ.Լազարյան ճեմարանի հիմնադրումըԼազարյանների ընտանիքը Մոսկվայում հիմնեց հայկական դպրոց, որը դարձավ արևելագիտության կենտրոն։
- 1824 թ.Ներսիսյան դպրոցի հիմնադրումըՆերսես Աշտարակեցի արքեպիսկոպոսը Թիֆլիսում հիմնեց դպրոց, որտեղ սովորել են բազմաթիվ հայ գրողներ և հասարակական գործիչներ։
- 1827 թ.Երևանի բերդի գրավումըՌուս-պարսկական պատերազմի ընթացքում ռուսական զորքերը գրավեցին Երևանի բերդը։
- 1828 թ.Հայկական մարզի ստեղծումըԹուրքմենչայի պայմանագրից հետո Ռուսաստանին միացված Արևելյան Հայաստանի հողերում ստեղծվեց Հայկական մարզը։
- 1829 թ.Մասիսի առաջին վերելքըՖրիդրիխ Պարրոտը և Խաչատուր Աբովյանը կատարեցին Մասիսի (Արարատի) գագաթի առաջին հավաստի վերելքը։
- 1841 թ.Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպըԽաչատուր Աբովյանը գրեց «Վերք Հայաստանի» վեպը՝ աշխարհաբար հայերենով առաջին վեպը։
- 1850 թ.Այվազովսկու «Իններորդ ալիքը»Հովհաննես Այվազովսկին նկարեց «Իններորդ ալիքը»՝ աշխարհի ամենահայտնի ծովանկարներից մեկը։
- 1863 թ.Հայոց ազգային սահմանադրությունըՕսմանյան կառավարությունը հաստատեց կանոնադրություն, որով հայերն իրենք էին տնօրինում եկեղեցական, կրթական և համայնքային գործերը։
- 1868 թ.Առաջին հայկական օպերան՝ «Արշակ Երկրորդ»Տիգրան Չուխաջյանը Կոստանդնուպոլսում ավարտեց «Արշակ Երկրորդ» օպերան՝ առաջին հայկական օպերան։
- 1871 թ.«Պեպո» կատակերգության առաջին բեմադրությունըԹիֆլիսում առաջին անգամ բեմադրվեց Գաբրիել Սունդուկյանի «Պեպո» կատակերգությունը՝ աղքատ ձկնորսի մասին։
- 1872 թ.«Մշակ» թերթի հիմնադրումըԳրիգոր Արծրունին Թիֆլիսում սկսեց հրատարակել «Մշակ» թերթը՝ ամենաազդեցիկ հայկական թերթերից մեկը։
- 1873 թ.«Սասնա ծռեր» էպոսի առաջին գրառումըԳարեգին Սրվանձտյանցն առաջին անգամ գրի առավ «Սասնա ծռեր» էպոսը ժողովրդական ասացողից։
- 1874 թ.Գևորգյան ճեմարանի բացումըԷջմիածնում բացվեց Գևորգյան ճեմարանը, որտեղ սովորել են Կոմիտասը և բազմաթիվ հայ գիտնականներ։
- 1880 թ.Րաֆֆու «Խենթը» վեպըԹիֆլիսի «Մշակ» թերթը սկսեց տպագրել Րաֆֆու «Խենթը» վեպը։
- 1887 թ.Երևանի առաջին կոնյակի գործարանըՎաճառական Ներսես Թաիրյանցը Երևանում հիմնեց կոնյակի գործարան, որը հետագայում գնեց Շուստովների ընկերությունը։
- 1892 թ.Անիի պեղումների սկիզբըԱրևելագետ Նիկողայոս Մառը սկսեց միջնադարյան հայկական մայրաքաղաք Անիի համակարգված պեղումները։
- 1892 թ.«Անուշ» պոեմի հրատարակումըՀովհաննես Թումանյանի «Անուշ» պոեմը՝ սիրո պատմություն Լոռվա լեռներում, առաջին անգամ լույս տեսավ Մոսկվայում՝ նրա ժողովածուում։
- 1899 թ.«Վերնատուն» գրական խմբակըԹումանյանի թիֆլիսյան բնակարանում սկսեց հավաքվել «Վերնատուն» խմբակը՝ Աղայան, Իսահակյան, Շանթ և ուրիշներ։
- 1906 թ.Կոմիտասի համերգը ՓարիզումԿոմիտասը փարիզյան հանդիսատեսին ներկայացրեց հայ ժողովրդական և հոգևոր երաժշտությունը և արժանացավ քննադատների բարձր գնահատականին։
- 1908 թ.Տերյանի «Մթնշաղի անուրջներ» ժողովածունԹիֆլիսում լույս տեսավ Վահան Տերյանի առաջին՝ «Մթնշաղի անուրջներ» ժողովածուն, որը նրան միանգամից հռչակ բերեց։
- 1909 թ.Իսահակյանի «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմըԱվետիք Իսահակյանը գրեց «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմը՝ մարդկանցից անապատ հեռացող արաբ բանաստեղծի մասին։
- 1912 թ.«Անուշ» օպերայի առաջին ներկայացումըԱլեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի) առաջին անգամ բեմադրվեց Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ» օպերան՝ Թումանյանի պոեմի հիման վրա։
Նորագույն ժամանակներ
- 1915 թ.Հայոց ցեղասպանությունըՕսմանյան կայսրությունում իրականացվեց հայերի զանգվածային բնաջնջում և տեղահանություն․ ապրիլի 24-ը զոհերի հիշատակի օրն է։
- 1918 թ.Սարդարապատի ճակատամարտըՀայկական զորքերն ու կամավորները Սարդարապատի մոտ կասեցրին օսմանյան բանակի առաջխաղացումը։
- 1918 թ.Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակումըՄայիսի 28-ին հռչակվեց անկախ Հայաստանի Հանրապետությունը՝ դարեր անց առաջին հայկական պետությունը։
- 1919 թ.Երևանի պետական համալսարանի հիմնադրումըՀիմնադրվեց Հայաստանի առաջին համալսարանը՝ այսօրվա Երևանի պետական համալսարանը։
- 1921 թ.Հայաստանի ազգային պատկերասրահի հիմնադրումըԵրևանում հիմնվեց արվեստի թանգարան, որը դարձավ Ազգային պատկերասրահ՝ երկրի արվեստի ամենամեծ հավաքածուն։
- 1922 թ.Հայաստանի առաջին պետական թատրոնի բացումըԵրևանում բացվեց Առաջին պետական թատրոնը՝ այժմ Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը։
- 1924 թ.Թամանյանի կազմած Երևանի գլխավոր հատակագիծըՀաստատվեց ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի կազմած Երևանի գլխավոր հատակագիծը, որով քաղաքը կառուցվեց տասնամյակներ շարունակ։
- 1926 թ.«Նամուս»՝ առաջին հայկական գեղարվեստական ֆիլմըԷկրան բարձրացավ Համո Բեկնազարյանի «Նամուս» ֆիլմը՝ նկարահանված Ալեքսանդր Շիրվանզադեի պիեսի հիման վրա։
- 1930 թ.«Ալմաստ» օպերայի առաջին ներկայացումըԱլեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերան առաջին անգամ բեմադրվեց Մոսկվայում։
- 1933 թ.Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի բացումըԵրևանի օպերայի և բալետի թատրոնը տվեց իր առաջին ներկայացումը՝ Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերան։
- 1935 թ.«Պեպո»՝ առաջին հայկական հնչյունային ֆիլմըՀամո Բեկնազարյանն էկրանավորեց Սունդուկյանի պիեսը, և էկրանից առաջին անգամ հնչեց հայերեն խոսք։
- 1939 թ.Կարմիր բլրի պեղումների սկիզբըԲորիս Պիոտրովսկին սկսեց պեղել Երևանի Կարմիր բլրի ուրարտական Թեյշեբաինի ամրոցը։
- 1942 թ.Խաչատրյանի «Գայանե» բալետի պրեմիերանԱրամ Խաչատրյանի «Սուսերով պարն» առաջին անգամ հնչեց Պերմում՝ Կիրովի անվան թատրոնի բեմադրած բալետի պրեմիերայի ժամանակ։
- 1943 թ.Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի հիմնադրումըԵրևանում հիմնվեց Գիտությունների ակադեմիան, որի հիմնադիրներից էր աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանը։
- 1946 թ.Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադրումըԱստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանն աստղադիտարանը հիմնեց Արագած լեռան լանջին։
- 1947 թ.Աստղասփյուռների հայտնաբերումըՎիկտոր Համբարձումյանը հայտնաբերեց աստղասփյուռները և ցույց տվեց, որ աստղերը ծնվում են նաև մեր ժամանակներում։
- 1950 թ.Գտնվեց Էրեբունի ամրոցի հիմնադրման արձանագրությունըԱրին բերդ բլրի վրա գտնվեց Արգիշտի Ա-ի սեպագիր արձանագրությունը, որն ապացուցեց, որ այստեղ էր Էրեբունի ամրոցը։
- 1952 թ.Հրանտ Շահինյանի օլիմպիական ոսկինՀելսինկիում մարմնամարզիկ Հրանտ Շահինյանը ոսկի նվաճեց օղակների վրա և թիմային մրցույթում՝ դառնալով Հայաստանից առաջին օլիմպիական չեմպիոնը։
- 1956 թ.Մաթեմատիկական մեքենաների ինստիտուտի հիմնադրումըԻնստիտուտի առաջին տնօրենը մաթեմատիկոս Սերգեյ Մերգելյանն էր․ այստեղ ստեղծվեցին «Հրազդան» և «Նաիրի» համակարգիչները։
- 1956 թ.«Սպարտակ» բալետի առաջին ներկայացումըԼենինգրադում առաջին անգամ բեմադրվեց Արամ Խաչատրյանի «Սպարտակ» բալետը։
- 1959 թ.Սասունցի Դավթի արձանըԵրևանի կայարանի հրապարակում տեղադրվեց Երվանդ Քոչարի «Սասունցի Դավիթ» ձիարձանը։
- 1959 թ.Մատենադարան ինստիտուտի ստեղծումըՀին ձեռագրերի պահոց Մատենադարանը դարձավ գիտահետազոտական ինստիտուտ՝ Երևանի կենտրոնում կառուցված նոր շենքում։
- 1959 թ.Սևակի «Անլռելի զանգակատուն» պոեմըԼույս տեսավ Պարույր Սևակի «Անլռելի զանգակատուն» պոեմը՝ նվիրված Կոմիտասին։
- 1961 թ.Համբարձումյանը՝ Միջազգային աստղագիտական միության նախագահՎիկտոր Համբարձումյանն ընտրվեց Միջազգային աստղագիտական միության նախագահ։
- 1963 թ.Տիգրան Պետրոսյանը՝ շախմատի աշխարհի չեմպիոնՄոսկվայում անցկացված մրցախաղում Պետրոսյանը հաղթեց Միխայիլ Բոտվիննիկին և դարձավ աշխարհի իններորդ չեմպիոնը։
- 1967 թ.«Մայր Հայաստան» հուշարձանըԵրևանի Հաղթանակի այգում տեղադրվեց քանդակագործ Արա Հարությունյանի «Մայր Հայաստան» արձանը։
- 1967 թ.Սարյանի տուն-թանգարանի հիմնադրումըՆկարիչ Մարտիրոս Սարյանի կենդանության օրոք նրա երևանյան տանը հիմնվեց թանգարան։
- 1968 թ.«Էրեբունի» թանգարանի բացումըԵրևանի 2750-ամյակի առթիվ Էրեբունի ամրոցի ստորոտում բացվեց թանգարան։
- 1968 թ.Սարդարապատի հուշահամալիրի բացումըՍարդարապատի ճակատամարտի 50-ամյակի առթիվ բացվեց ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի հուշահամալիրը։
- 1969 թ.Փարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմըՍերգեյ Փարաջանովի բանաստեղծական ֆիլմն աշուղ Սայաթ-Նովայի կյանքի մասին, որը նկարահանվել էր Հայաստանում, առաջին անգամ ցուցադրվեց Երևանում։
- 1973 թ.«Արարատը»՝ ԽՍՀՄ չեմպիոն և գավաթակիրԵրևանի «Արարատը» մեկ մրցաշրջանում դարձավ ֆուտբոլի ԽՍՀՄ չեմպիոն և ԽՍՀՄ գավաթակիր։
- 1974 թ.Հայկական սովետական հանրագիտարանի առաջին հատորըԼույս տեսավ Հայկական սովետական հանրագիտարանի 12 հատորներից առաջինը։
- 1975 թ.Գառնու տաճարի վերականգնումը1679 թվականի երկրաշարժից ավերված Գառնու տաճարը վերականգնվեց հիմնականում իր իսկ բնօրինակ քարերով։
- 1980 թ.Յուրիկ Վարդանյանի օլիմպիական ոսկինԾանրորդ Յուրիկ Վարդանյանը համաշխարհային ռեկորդով հաղթեց Մոսկվայի օլիմպիական խաղերում։
- 1981 թ.Երևանի մետրոպոլիտենի բացումըԲացվեց Երևանի մետրոյի առաջին՝ չորս կայարանից բաղկացած հատվածը։
- 1990 թ.Հայաստանի անկախության մասին հռչակագիրըԳերագույն խորհուրդն ընդունեց Հայաստանի անկախության մասին հռչակագիրը՝ սկիզբ դնելով սեփական պետության ճանապարհին։
- 1991 թ.Անկախության հանրաքվենՍեպտեմբերի 21-ին Հայաստանի քաղաքացիները քվեարկեցին անկախության օգտին․ այդ օրն այժմ Անկախության տոնն է։
- 1991 թ.«Մեր Հայրենիքը»՝ պետական օրհներգՄիքայել Նալբանդյանի խոսքերով «Մեր Հայրենիք» երգը դարձավ Հայաստանի պետական օրհներգը։
- 1991 թ.Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանի բացումըԵրևանում բացվեց կինոռեժիսոր և նկարիչ Սերգեյ Փարաջանովի տուն-թանգարանը։
- 1992 թ.Հայաստանը՝ ՄԱԿ-ի անդամՀայաստանի Հանրապետությունը դարձավ Միավորված ազգերի կազմակերպության անդամ։
- 1992 թ.Ֆուտբոլի Հայաստանի հավաքականի առաջին խաղըՀայաստանի հավաքականն անցկացրեց իր առաջին խաղը՝ Մոլդովայի դեմ Երևանում (0:0)։
- 1993 թ.Հայկական դրամի ներդրումըՀայաստանում շրջանառության մեջ դրվեց ազգային արժույթը՝ դրամը։
- 1995 թ.Հայաստանի Սահմանադրության ընդունումըՀանրաքվեով ընդունվեց անկախ Հայաստանի առաջին Սահմանադրությունը․ հուլիսի 5-ը Սահմանադրության օրն է։
- 1996 թ.Հաղպատը՝ Հայաստանի առաջին հուշարձանը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկումՀաղպատավանքը դարձավ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում Հայաստանի առաջին հուշարձանը․ 2000 թվականին նրան միացավ Սանահինը։
- 1996 թ.Անկախ Հայաստանի առաջին օլիմպիական ոսկինԸմբշամարտիկ Արմեն Նազարյանը հաղթեց Ատլանտայի օլիմպիական խաղերում՝ բերելով անկախ Հայաստանի առաջին ոսկե մեդալը։
- 2000 թ.Էջմիածինը, Զվարթնոցը և Գեղարդը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկումՀամաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկվեցին Էջմիածնի տաճարներն ու Զվարթնոցի ավերակները, ինչպես նաև Գեղարդավանքը։
- 2001 թ.Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճարի օծումըՔրիստոնեության ընդունման 1700-ամյակի առթիվ Երևանում օծվեց ամենամեծ հայկական տաճարը։
- 2005 թ.Հայոց այբուբենի հուշահամալիրըՀայոց գրերի 1600-ամյակի առթիվ Արտաշավան գյուղի մոտ տեղադրվեցին այբուբենի քարե տառերը։
- 2005 թ.Հայկական դուդուկը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլուխգործոցՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն հայկական դուդուկի երաժշտությունը ճանաչեց մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոց։
- 2006 թ.Հայաստանը հաղթում է շախմատային օլիմպիադայումԹուրինում Հայաստանի տղամարդկանց հավաքականն առաջին անգամ հաղթեց օլիմպիադայում, ապա կրկնեց հաջողությունը 2008 և 2012 թվականներին։
- 2006 թ.Հայաստանի առաջին մասնակցությունը «Եվրատեսիլին»Հայաստանն առաջին անգամ մասնակցեց «Եվրատեսիլին» Աթենքում՝ Անդրեի «Without Your Love» երգով։
- 2008 թ.Հայաստանի երկրորդ հաղթանակը շախմատային օլիմպիադայումԴրեզդենում Հայաստանի հավաքականը երկրորդ անգամ անընդմեջ հաղթեց Համաշխարհային շախմատային օլիմպիադայում։
- 2009 թ.Գաֆեսճյան արվեստի կենտրոնի բացումըԵրևանի Կասկադում բացվեց բարերար Ջերարդ Գաֆեսճյանի հիմնած ժամանակակից արվեստի թանգարանը։
- 2010 թ.Աշխարհի ամենահին կաշվե կոշիկը՝ Արենի-1-իցԳիտնականները հայտնեցին Արենի-1 քարանձավում գտնված մոտ 5500 տարեկան կաշվե կոշիկի մասին, որն աշխարհում հայտնի ամենահինն է։
- 2010 թ.Հայաստանի հաղթանակը «Մանկական Եվրատեսիլում»Վլադիմիր Արզումանյանը «Մամա» երգով Մինսկում Հայաստանին բերեց առաջին հաղթանակը «Մանկական Եվրատեսիլում»։
- 2010 թ.Խաչքարային արվեստը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկումՀայկական խաչքարային արվեստն ընդգրկվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում։
- 2010 թ.«Տաթևեր» ճոպանուղու բացումըԲացվեց Տաթևի վանք տանող 5,7 կմ երկարությամբ ճոպանուղին, որը գրանցվեց Գինեսի ռեկորդների գրքում։
- 2011 թ.Շախմատը՝ պարտադիր առարկա դպրոցներումՀայաստանն աշխարհում առաջինը շախմատը դարձրեց տարրական դասարանների պարտադիր առարկա։
- 2011 թ.Հայաստանը՝ շախմատի թիմային աշխարհի չեմպիոնՉինաստանի Նինբո քաղաքում Հայաստանի հավաքականը հաղթեց շախմատի թիմային աշխարհի առաջնությունում։
- 2012 թ.Հայաստանի երրորդ հաղթանակը շախմատային օլիմպիադայումՍտամբուլում Հայաստանի հավաքականը երրորդ անգամ հաղթեց Համաշխարհային շախմատային օլիմպիադայում։
- 2014 թ.Լավաշը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկումՀայկական լավաշի պատրաստման ավանդույթն ընդգրկվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում։
- 2015 թ.Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտի բացումըԵրևանում բացվեց Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտը՝ նվիրված հազարավոր հայ ժողովրդական երգեր գրառած կոմպոզիտորին։
Օրվա 5 հարց Որտե՞ղ է եղել Ժամանակագրություն
Դարաշրջաններ
- Հին աշխարհմինչև 476 թ. · 178 իրադարձություն
- Միջնադար476–1491 · 206 իրադարձություն
- Նոր ժամանակներ1492–1913 · 251 իրադարձություն
- Նորագույն ժամանակներ1914 թվականից · 217 իրադարձություն
Երկրների պատմություն
Հայաստան
Ադրբեջան
Ալբանիա
Ալժիր
Անգոլա
Անդորրա
Անտիգուա և Բարբուդա
Ավստրալիա
Ավստրիա
Արաբական Միացյալ Էմիրություններ
Արգենտինա
Արևելյան Թիմոր
Աֆղանստան
Բահամյան կղզիներ
Բահրեյն
Բանգլադեշ
Բարբադոս
Բելառուս
Բելգիա
Բելիզ
Բենին
Բոլիվիա
Բոսնիա և Հերցեգովինա
Բոտսվանա
Բութան
Բուլղարիա
Բուրկինա Ֆասո
Բուրունդի
Բրազիլիա
Բրունեյ
Գաբոն
Գամբիա
Գայանա
Գանա
Գերմանիա
Գվատեմալա
Գվինեա
Գվինեա-Բիսաու
Գրենադա
Դանիա
Դոմինիկա
Դոմինիկյան Հանրապետություն
Եգիպտոս
Եթովպիա
Եմեն
Զամբիա
Զիմբաբվե
Էկվադոր
Էսվատինի
Էստոնիա
Էրիթրեա
Թաիլանդ
Թունիս
Թուրքիա
Թուրքմենստան
Ինդոնեզիա
Իռլանդիա
Իսլանդիա
Իսպանիա
Իսրայել
Իտալիա
Իրան
Իրաք
Լաոս
Լատվիա
Լեհաստան
Լեսոտո
Լիբանան
Լիբերիա
Լիբիա
Լիխտենշտայն
Լիտվա
Լյուքսեմբուրգ
Խորվաթիա
Կաբո Վերդե
Կամբոջա
Կամերուն
Կանադա
Կատար
Կենտրոնաֆրիկյան Հանրապետություն
Կիպրոս
Կիրիբատի
Կոլումբիա
Կոմորյան կղզիներ
Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն
Կոնգոյի Հանրապետություն
Կոստա Ռիկա
Կոտ դ'Իվուար
Կուբա
Հայիթի
Հասարակածային Գվինեա
Հարավային Կորեա
Հարավային Սուդան
Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն
Հյուսիսային Կորեա
Հյուսիսային Մակեդոնիա
Հնդկաստան
Հոնդուրաս
Հորդանան
Հունաստան
Հունգարիա
Ղազախստան
Ղրղզստան
Ճամայկա
Ճապոնիա
Մադագասկար
Մալայզիա
Մալավի
Մալդիվներ
Մալթա
Մալի
Մավրիկիոս
Մավրիտանիա
Մարշալյան կղզիներ
Մարոկկո
Մեծ Բրիտանիա
Մեքսիկա
Միացյալ Նահանգներ
Միկրոնեզիա
Մյանմա
Մոզամբիկ
Մոլդովա
Մոնակո
Մոնղոլիա
Նամիբիա
Նաուրու
Նեպալ
Նիգեր
Նիգերիա
Նիդեռլանդներ
Նիկարագուա
Նոր Զելանդիա
Նորվեգիա
Շվեդիա
Շվեյցարիա
Շրի Լանկա
Ուգանդա
Ուզբեկստան
Ուկրաինա
Ուրուգվայ
Չադ
Չեխիա
Չեռնոգորիա
Չիլի
Չինաստան
Պալաու
Պակիստան
Պաղեստին
Պանամա
Պապուա Նոր Գվինեա
Պարագվայ
Պերու
Պորտուգալիա
Ջիբութի
Ռուանդա
Ռումինիա
Ռուսաստան
Սալվադոր
Սամոա
Սան Մարինո
Սան Տոմե և Պրինսիպի
Սաուդյան Արաբիա
Սեյշելյան կղզիներ
Սենեգալ
Սենթ Լյուսիա
Սենթ Վինսենթ և Գրենադիններ
Սենթ Քիտս և Նևիս
Սերբիա
Սիեռա Լեոնե
Սինգապուր
Սիրիա
Սլովակիա
Սլովենիա
Սողոմոնյան կղզիներ
Սոմալի
Սուդան
Սուրինամ
Վանուատու
Վատիկան
Վենեսուելա
Վիետնամ
Վրաստան
Տանզանիա
Տաջիկստան
Տոգո
Տոնգա
Տուվալու
Տրինիդադ և Տոբագո
Քենիա
Քուվեյթ
Օման
Ֆիլիպիններ
Ֆինլանդիա
Ֆիջի
Ֆրանսիա
Սխալ կամ վիճելի փաստ նկատեցի՞ք։ Գրեք մեզ, և մենք կստուգենք ու կուղղենք՝ [email protected]